Mô hình hợp tác công - tư (PPP) được coi là một trong những giải pháp hiệu quả để giải quyết các vấn đề cơ sở hạ tầng tại các quốc gia đang phát triển. Tại Việt Nam, mô hình này cũng đã được triển khai trong nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, khi nhìn vào lĩnh vực xử lý chất thải - một trong những thách thức môi trường lớn nhất của đất nước - bức tranh lại khác biệt đáng kể so với các lĩnh vực khác.
Theo thông tin từ các cơ quan chuyên ngành, toàn bộ nước chỉ có duy nhất một dự án công - tư liên quan đến xử lý rác thải. Điều đặc biệt hơn nữa là dự án này hiện đã dừng chủ trương đầu tư, khiến tình trạng thiếu hụt các giải pháp xử lý chất thải bền vững càng trở nên cấp bách.
Bất cân xứng trong phân bổ dự án PPP
Những số liệu gần đây cho thấy một thực tế không hề mấy khích lệ: phần lớn các dự án hợp tác công - tư tại Việt Nam tập trung chủ yếu vào lĩnh vực giao thông vận tải, bao gồm các dự án về xây dựng đường cao tốc, cải tạo quốc lộ, và phát triển hạ tầng sân bay. Đây là những lĩnh vực có tính sinh lợi cao, dễ hình thành dòng tiền ổn định, và có sự quan tâm lớn từ các nhà đầu tư khu vực.
Ngược lại, lĩnh vực xử lý chất thải, dù là vấn đề cấp bách đòi hỏi sự ưu tiên, lại ít nhận được sự quan tâm đầu tư của khu vực tư nhân. Sự mất cân bằng này phản ánh một thực trạng: khi so sánh lợi nhuận tiềm ẩn, các nhà đầu tư tư nhân thường thiên vị các dự án giao thông hơn là các dự án xử lý rác thải.
Tại sao lĩnh vực xử lý chất thải ít hấp dẫn với khu vực tư nhân
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này. Thứ nhất, lĩnh vực xử lý rác thải thường đòi hỏi các cơ sở hạ tầng vốn phải tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt. Chi phí vận hành và bảo trì thường cao, trong khi nguồn thu lại hạn chế - chủ yếu dựa vào phí dịch vụ xử lý rác từ các hộ gia đình và doanh nghiệp, được quản lý bởi các cơ quan chính phủ địa phương.
Thứ hai, dòng tiền từ các dự án xử lý chất thải không ổn định như các dự án giao thông. Các dự án đường cao tốc hay sân bay có thể hạch toán lợi nhuận thông qua phí sử dụng, lệ phí thông hành, hoặc phí cấp phép bay - những nguồn thu rõ ràng và dễ dự báo. Với dự án xử lý rác, việc tính toán chi phí và xác định giá dịch vụ phù hợp lại phức tạp hơn nhiều.
Thứ ba, rủi ro trong lĩnh vực này không phải là nhỏ. Công suất xử lý, tính ổn định của hệ thống công nghệ, và khả năng chấp hành các quy định môi trường từ cộng đồng địa phương đều có thể tác động đến hiệu quả hoạt động của dự án.
Những ý nghĩa của tình trạng hiện tại
Sự vắng mặt của các dự án công - tư trong lĩnh vực xử lý rác thải có những hệ luỵ rõ ràng. Đầu tiên, nó cho thấy rằng khu vực nhà nước hiện là gánh nặng chính trong việc quản lý và xử lý chất thải. Ngân sách công được sử dụng để trang trải các chi phí hoạt động, trong khi những nguồn tư nhân có thể quản lý hiệu quả hơn được bỏ qua.
Thứ hai, thiếu sự đa dạng trong các mô hình đầu tư khiến công cuộc xử lý rác thải khó có thể mở rộng và nâng cao chất lượng một cách nhanh chóng. Khi chỉ dựa vào nguồn lực công, tốc độ phát triển cơ sở hạ tầng thường chậm hơn so với các nước có sự tham gia mạnh mẽ của khu vực tư nhân.
Bước đi cần thiết phía trước
Để giải quyết tình trạng này, cần phải có những chính sách hỗ trợ rõ ràng từ chính phủ. Một hướng có thể là cải thiện khung pháp lý và các quy định liên quan đến xử lý rác thải, làm cho các dự án công - tư trở nên hấp dẫn hơn đối với các nhà đầu tư. Điều này có thể bao gồm việc đảm bảo dòng tiền ổn định, cơ chế bảo vệ rủi ro, và khuyến khích sử dụng công nghệ xanh.
Một hướng khác là tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp tư nhân tham gia vào các khâu khác nhau của chuỗi xử lý chất thải, từ thu gom, vận chuyển, đến xử lý cuối cùng. Sự đa dạng này có thể tạo ra nhiều cơ hội kinh doanh với mức rủi ro khác nhau, từ đó thu hút được các loại nhà đầu tư khác nhau.
Dự án công - tư vốn dừng chủ trương đầu tư cũng cần được xem xét lại - liệu có thể khôi phục lại hay cải thiện để nó hoạt động hiệu quả hơn. Hoặc, cần phải rút kinh nghiệm từ những khó khăn mà dự án gặp phải để áp dụng cho các dự án tương lai.
Thực tế cho thấy, khi chỉ có một dự án công - tư về xử lý chất thải và nó còn đã dừng chủ trương, đây là tín hiệu cảnh báo rằng cần có những thay đổi cơ bản trong cách tiếp cận vấn đề này - một vấn đề không chỉ quan trọng với kinh tế mà còn với tương lai môi trường của đất nước.